Makaton. Jak gesty i symbole pomagają dziecku mówić, zanim powie pierwsze słowo

Makaton to system prostych gestów i rysunkowych symboli używanych zawsze razem z mową, który daje dziecku sposób na powiedzenie, czego potrzebuje, zanim jego aparat mowy będzie na to gotowy. Nie zastępuje mówienia — jest dla niego rusztowaniem.

W skrócie — najważniejsze tezy

• Komunikacja to nie to samo co mowa. Dziecko niemówiące ma pełny świat wewnętrzny — brakuje mu wyłącznie kanału, żeby go pokazać.
• W Makatonie gest nigdy nie idzie sam. Zawsze towarzyszy mu wypowiedziane słowo, w szyku języka mówionego. To fundamentalna różnica wobec języka migowego.
• Obawa, że gesty „zatrzymają” mowę, nie znajduje potwierdzenia w badaniach. Przegląd Millar, Light i Schlossera (2006) pokazał poprawę mowy u zdecydowanej większości uczestników i ani jednego przypadku pogorszenia.
• Frustracja spada natychmiast — zwykle wcześniej, niż pojawiają się pierwsze słowa. Dla wielu rodzin to najważniejsza zmiana.
• Zacząć można od dziesięciu gestów. Warunek jest jeden: używają ich wszyscy w domu, codziennie, przy tych samych czynnościach.

Pragnienie, żeby zostać usłyszanym

Zacznijmy od czegoś, co łatwo przeoczyć: komunikacja jest wcześniejsza niż mowa i szersza niż mowa.

Dziecko, które nie posługuje się jeszcze słowami, nie ma pustki w głowie. Ma emocje, preferencje, pomysły, pytania, tęsknoty. Wie, że chce jeszcze jeden kawałek jabłka, a nie gruszkę. Wie, że boli je ucho, a nie brzuch. Wie, że chce, żeby przeczytać tę książkę, a nie tamtą.

Po prostu nie ma jak tego powiedzieć.

I tu zaczyna się rzecz, którą rodzice takich dzieci znają aż za dobrze. Kiedy dziecko nie potrafi przekazać, co czuje i czego potrzebuje, narasta w nim frustracja — całkowicie zrozumiała. Ta frustracja musi znaleźć ujście, więc znajduje je w jedynej dostępnej formie: w krzyku, rzucaniu przedmiotami, uderzaniu, płaczu bez uchwytnej przyczyny, wycofaniu.

Otoczenie nazywa to wtedy „trudnym zachowaniem”. A to jest komunikat. Bardzo precyzyjny komunikat, tylko wysłany jedynym kanałem, jaki dziecku został.

Zrozumienie dziecka na tym etapie jest jednym z najcenniejszych prezentów, jakie możemy mu dać. Makaton jest jednym ze sposobów, żeby ten prezent przekazać.

Czym właściwie jest Makaton

Makaton powstał w Wielkiej Brytanii ponad pięćdziesiąt lat temu i od tego czasu rozwinął się w kilkudziesięciu krajach, w wersjach dopasowanych do lokalnych języków. Opiekę nad programem sprawuje organizacja The Makaton Charity.

System stoi na trzech filarach, używanych jednocześnie:

Mowa. To jest punkt wyjścia i cel jednocześnie. Dorosły zawsze mówi normalnie, pełnym zdaniem, z naturalną intonacją.

Gesty. Proste, w dużej części intuicyjne ruchy dłoni towarzyszące kluczowym słowom w zdaniu. Nie gestykuluje się przy każdym słowie — tylko przy tych najważniejszych. Kiedy mówię „chcesz jeszcze soku?”, gest pokazuję przy słowie „jeszcze”.

Symbole. Czytelne, oszczędne rysunki reprezentujące pojęcia. Przydają się dzieciom, które nie sięgają po gest — bo mają trudności motoryczne albo po prostu wolą wskazywać. Symbole trafiają na plan dnia, na tablicę wyboru, na pudełka z zabawkami, do książeczek.

Słownictwo jest ułożone warstwowo: najpierw słownictwo podstawowe — kilkaset pojęć niezbędnych w codziennym życiu, wprowadzanych etapami od najprostszych — a dalej otwarte słownictwo tematyczne obejmujące szersze obszary życia.

To nie jest język migowy

Ta różnica jest naprawdę ważna i warto ją rozumieć, żeby nie mówić o Makatonie rzeczy nieprawdziwych.

Polski Język Migowy to pełny, naturalny język — z własną gramatyką, składnią i historią, którym posługuje się społeczność Głuchych. Jest samodzielny; nie potrzebuje mowy do funkcjonowania.

Makaton to system wspomagający. Gesty idą w szyku języka mówionego i zawsze razem z mówieniem. Są wskazówką, dodatkowym kanałem — nie osobnym językiem.

Powiedzenie „moje dziecko uczy się migać” wobec Makatonu jest więc skrótem myślowym, który potrafi wprowadzić w błąd.

Największa obawa rodziców — i co mówią badania

Pytanie, które pada niemal zawsze, brzmi: „Skoro dam mu gesty, to po co miałoby się uczyć mówić?”

To jest dobre pytanie i zasługuje na uczciwą odpowiedź, a nie na uspokajające poklepanie po ramieniu.

Najczęściej przywoływanym dowodem w tej sprawie jest przegląd badań Diane Millar, Janice Light i Ralfa Schlossera z 2006 roku, opublikowany w Journal of Speech, Language, and Hearing Research. Autorzy przeanalizowali badania z lat 1975–2003, w których mierzono mowę przed wprowadzeniem wspomagających i alternatywnych metod komunikacji, w trakcie i po. Do analizy weszły 23 badania obejmujące 67 osób — w większości korzystających właśnie z gestów manualnych.

Wynik: u zdecydowanej większości uczestników mowa się poprawiła. U żadnego nie odnotowano jej pogorszenia. Autorzy uczciwie zaznaczają, że próby były niewielkie i potrzeba dalszych badań na szerszej populacji — ale kierunek jest jednoznaczny i konsekwentny.

Dlaczego tak się dzieje? Najprostsze wyjaśnienie, jakie znam, jest takie: gest nie konkuruje z mową, bo w Makatonie nigdy nie występuje bez niej. Dziecko za każdym razem słyszy słowo. Dostaje je w dwóch kanałach naraz — słuchowym i wzrokowo-ruchowym — a to ułatwia zbudowanie połączenia między pojęciem a jego brzmieniem.

Do tego dochodzi rzecz mniej oczywista. Dziecko, które potrafi się porozumieć, przestaje walczyć. Spada napięcie, spada frustracja, rośnie liczba udanych interakcji z dorosłym. A mowa rozwija się właśnie w udanych interakcjach — nie w ciszy po nieudanej próbie.

Dla kogo jest Makaton

Najczęściej korzystają z niego dzieci:

• z opóźnionym rozwojem mowy — rozumiejące dużo więcej, niż potrafią powiedzieć;
• ze spektrum autyzmu, szczególnie te, którym łatwiej przetwarzać informację wzrokową niż słuchową;
• z zespołem Downa — u których obniżone napięcie mięśniowe w obrębie aparatu mowy często odsuwa mówienie w czasie, choć rozumienie jest znacznie lepsze;
• z niepełnosprawnością intelektualną i z zaburzeniami neurologicznymi wpływającymi na mowę.

Ale jest jeszcze jedna grupa, o której mówi się rzadziej: zdrowe dwulatki w okresie przewagi rozumienia nad mówieniem. To bardzo częsty, całkowicie typowy etap, w którym dziecko rozumie prawie wszystko, a mówi kilkanaście słów — i sam z siebie bywa źródłem mnóstwa frustracji. Kilka gestów potrafi ten okres wyraźnie złagodzić.

Jak zacząć w domu

Żeby prowadzić Makaton w pełnym zakresie, potrzebne jest szkolenie u licencjonowanego trenera — słownictwo jest ustandaryzowane właśnie po to, żeby dziecko mogło używać tych samych gestów w domu, w przedszkolu i u terapeuty. To ma sens i warto z tego skorzystać.

Ale żeby zacząć, nie potrzebujesz niczyjej zgody.

Wybierz osiem–dziesięć pojęć, które wracają kilka razy dziennie. Moja standardowa lista na początek: jeszcze, koniec, jeść, pić, spać, boli, pomóż, mama, tata. Nie zaczynaj od kolorów i zwierzątek — zacznij od rzeczy, które dziecku realnie coś załatwiają.

Zawsze mów i pokazuj jednocześnie. Gest bez słowa jest w Makatonie błędem metodycznym.

Powtarzaj w tych samych sytuacjach. Gest „jeść” przy każdym posiłku, „spać” przy każdym kładzeniu, „koniec” po każdej zabawie. Przewidywalność buduje znaczenie szybciej niż liczba powtórzeń.

Umów całą rodzinę. Jeśli mama gestykuluje, a tata nie, dziecko dostaje sygnał, że to język działający tylko z jedną osobą. Babcia, dziadek, starsze rodzeństwo, niania — wszyscy albo prawie wszyscy.

Nie wymagaj odwzajemnienia. Przez pierwsze tygodnie dziecko może tylko patrzeć. To normalne — buduje sobie rozumienie. Odpowiedź przyjdzie, gdy będzie gotowe, i będzie niedokładna. Uznaj każdą próbę: gest wykonany „nie tak” to nadal komunikat.

Nie przestawaj, gdy pojawią się słowa. Gest wycofuje się sam, naturalnie, kiedy dziecko przestaje go potrzebować. Nie trzeba tego przyspieszać.

Co to zmienia naprawdę

Rodzice, którzy przeszli tę drogę, opisują zwykle dwa momenty.

Pierwszy jest wtedy, gdy dziecko po raz pierwszy świadomie użyje gestu i dostanie to, o co prosiło. Coś się wtedy w nim przestawia — widzi, że da się. Że jego intencja może zmienić świat.

Drugi przychodzi kilka tygodni później i jest cichszy: w domu robi się spokojniej. Mniej krzyku, mniej niezrozumiałych wybuchów, mniej zgadywania po omacku. Nie dlatego, że dziecko nagle stało się grzeczne. Dlatego, że przestało walczyć o bycie zrozumianym.

Warto pytać o Makaton w placówce, do której chodzi albo ma chodzić dziecko. Coraz więcej żłobków i przedszkoli ma w zespole osobę po szkoleniu — a wplecenie gestów w plan dnia grupy, przy posiłkach, czytaniu i zabawie na dywanie, sprawia, że dla dzieci staje się to po prostu naturalnym językiem grupy, a nie zajęciami dodatkowymi.

Bo istotą nie są gesty. Istotą jest zdanie, które każde dziecko powinno móc usłyszeć od świata dorosłych, także zanim nauczy się mówić: rozumiem cię.

Źródła

• The Makaton Charity — What is Makaton? makaton.org
• Millar, D. C., Light, J. C., & Schlosser, R. W. (2006). „The Impact of Augmentative and Alternative Communication Intervention on the Speech Production of Individuals With Developmental Disabilities: A Research Review”. Journal of Speech, Language, and Hearing Research, 49(2), 248–264. doi.org/10.1044/1092-4388(2006/021)
• Schlosser, R. W., & Wendt, O. (2008). „Effects of Augmentative and Alternative Communication Intervention on Speech Production in Children With Autism: A Systematic Review”. American Journal of Speech-Language Pathology, 17(3), 212–230. doi.org/10.1044/1058-0360(2008/021)

---

O autorce

Katarzyna Lis — założycielka Żłobka i Przedszkola MOC Montessori na warszawskiej Białołęce, na co dzień nauczycielka w grupie przedszkolnej. Ukończyła kierunkowe wykształcenie edukacji elementarnej Pedagogiki Montessori, kurs opiekuna dziennego oraz Katechezę Dobrego Pasterza — wykształcenie, które odzwierciedla jej holistyczne podejście do rozwoju dziecka: jego ciała, emocji, relacji, samodzielności i wewnętrznego świata.

W codziennej pracy z dziećmi nie „prowadzi zajęć” — towarzyszy. Tworzy przestrzeń, w której rozwój dziecka dzieje się naturalnie, w jego własnym rytmie, a dorosły jest po to, żeby uważnie patrzeć i odpowiadać. Z tej samej filozofii — obserwacji i odpowiadania na sygnały dziecka — wyrasta jej podejście do komunikacji z dzieckiem, które jeszcze nie mówi.

Prywatnie mama czwórki dzieci, łącząca doświadczenie macierzyństwa z pasją do swojej pracy. Tekst powstał dla Dzieckologii jako głos praktyki — z perspektywy placówki Montessori, w której od lat patrzy się na dziecko jako na osobę kompetentną już od pierwszych miesięcy życia.